Zatrucia pokarmowe !17-08-2010

     Rozpoczął się sezon letni, a wraz z nim wzrasta znacznie ilość zatruć pokarmowych. Zwykle są to dolegliwości, które mijają samoistnie po kilku godzinach lub dniach i przy prawidłowym uzupełnieniu niedoborów płynów traconych w wyniku biegunki lub wymiotów nie grożą poważniejszymi konsekwencjami.
     Aby uchronić się przed zatruciami należy pamiętać o prawidłowym przechowywaniu produktów spożywczych, dokładnym myciu jaj, warzyw i owoców. Należy dokładnie planować zakupy lodów i mrożonek, aby w trakcie transportu nie uległy rozmrożeniu (nie wolno ich zamrażać ponownie!). Przy jakichkolwiek zastrzeżeniach co do koloru lub zapachu produktów lepiej zrezygnować z zakupu. Kupując lody w „budkach” lub lodziarniach zwróćmy uwagę na stan higieny i zaplecze chłodnicze.
     Szczególnie należy uważać na następujące potrawy:
- ciasta i ciastka kremów (torty, serniki, ptysie, eklery)
- lody (przygotowywane tradycyjnie)
- sałatki z majonezem
- różne pasty z jaj, ryb
- wyroby mięsne surowe lub półsurowe (tatar, metka)
- konserwy domowej roboty.

     Okres lata to głównie wzrost ilości bakteryjnych zatruć pokarmowych. Najczęściej są one wywoływane przez bakterie z gatunku Salmonella. Na dalszych miejscach wykrywane są zatrucia toksynami gronkowcowymi, bakteriami Campylobacter i innymi (Escherichia coli, Yersinia, pałeczką jadu kiełbasianego).

     Zakażenia Salmonella
Zachorowania u ludzi najczęściej wywołują rodzaje S. Enteridis, S. Typhimurium, S. Agona, S. Virchow. Do zakażenia dochodzi przez spożycie zanieczyszczonego pokarmu (jaja, mięso, mleko). Przetrzymywanie skażonych produktów w temperaturze pokojowej prowadzi do namnożenia się bakterii. Choroba charakteryzuje się krótkim okresem wylęgania (zwykle 1-2 dni), po którym rozpoczyna się okres biegunki z współistniejącą gorączką. Towarzyszyć jej mogą nudności i wymioty, kurczowe bóle brzucha. Chory jest osłabiony i ogólnie czuje się źle. W większości przypadków choroba ustępuje samoistnie po 2-5 dniach. U niemowląt, małych dzieci, osób w podeszłym wieku lub z obniżoną odpornością może rozwinąć się zakażenie układowe o znacznie cięższym przebiegu. W zależności od lokalizacji może dojść do zapalenia płuc, dróg żółciowych, opon mózgowo-rdzeniowych, powstawania ropni w różnych narządach, zajęcia stawów, kości i szpiku kostnego. Obie postaci: ograniczona do układu pokarmowego lub układowa, mogą być kolejnymi fazami choroby u tej samej osoby. Czasem (bardzo rzadko) zdarza się, że zakażenie Salmonellą przebiega w postaci zespołu czerwonkowego pod postacią krwistych stolców z towarzyszącymi silnymi kurczowymi bólami brzucha. Rozpoznanie stawia się na podstawie identyfikacji pałeczek Salmonella izolowanych z kału osoby chorej (w przypadkach pozajelitowych materiałem do izolacji jest krew, mocz, ropa, zależnie od lokalizacji zmian chorobowych). W postaciach łagodnych wystarcza odpowiednie nawodnienie chorego. W ciężkich postaciach choroby lub u osób mniej odpornych (małe dzieci, osoby starsze i ze współistniejącymi innymi chorobami) wskazana jest antybiotykoterapia. Po upływie około 3 dni od wyzdrowienia (lub zakończenia terapii) wykonuje się badania kału w celu oceny nosicielstwa. U około 60% osób, po przebytym zakażeniu, dochodzi do wyeliminowania bakterii z organizmu w ciągu 2 tygodni. U innych nosicielstwo utrzymuje się do około 2 miesięcy. Trwałe (wieloletnie) nosicielstwo dotyczy mniej niż 1% przypadków. Aby uniknąć rozprzestrzeniania się bakterii należy dokładnie dezynfekować, środkami zawierającymi chlor, przedmioty mające kontakt z wydalinami, przestrzegać zasad higieny osobistej i prawidłowych warunków przechowywania i przygotowywania żywności.

     Zatrucia gronkowcami.
Przyczyną zatrucia są egzotoksyny gronkowca, a nie sam drobnoustrój. Do zatrucia dochodzi w wyniku spożycia żywności, w której już doszło do wytworzenia toksyn. Najczęściej jest to mleko i jego produkty (np. kremy jajecznie, lody), mięso, produkty długo przechowywane w temperaturze pokojowej, rozmrażane i zamrażane ponownie. Toksyny gronkowcowe należą do grupy ciepłostałych, więc gotowanie czy smażenie nie powoduje ich zniszczenia. Szybko wchłaniają się z przewodu pokarmowego, stąd okres wylęgania choroby wynosi od kilkudziesięciu minut do 6-8 godzin. Objawy pojawiają się nagle. Dominują silne nudności i wymioty (co czasem doprowadza do usunięcia większości toksyn z organizmu), kurczowe bóle brzucha, biegunka, czasem bóle głowy i gorączka. W ciężkich przypadkach dołącza się wyczerpanie, mogące prowadzić do wstrząsu. Choroba trwa krótko, zwykle nie dłużej niż 12 godzin i z reguły kończy się całkowitym powrotem do zdrowia. Leczenie polega na podawaniu płynów i w razie konieczności leków przeciwbólowych i rozkurczowych.

     Zakażenia Campylobacter.
Najczęstszym patogenem jest Campylobacter jejuni. Do zakażenia dochodzi przez spożycie surowych lub niedogotowanych produktów, wody lub rzadko poprzez bezpośredni kontakt z zakażonymi zwierzętami (bakterie występują w przewodzie pokarmowym drobiu, bydła, świń, dzikiego ptactwa). Wystąpienie charakterystycznych objawów poprzedzone jest zwykle 2-3 dniowym okresem, w którym chory skarży się na ogólne robicie, bóle głowy, stany podgorączkowe. Potem mogą pojawić się nudności lub wymioty. Charakterystyczna jest wodnisto-śluzowa biegunka, dość często z domieszką krwi, gorączka i bóle brzucha w okolicy pępka. Czasem ból może być zlokalizowany w okolicy prawego dołu biodrowego, co może przypominać objawy zapalenia wyrostka robaczkowego. Objawy trwają od 2 do 7 dni i zazwyczaj ustępuje samoistnie. Obok typowego biegunkowego przebiegu choroby obserwowano także objawy ostrego zapalenia stawów, zapalenia pęcherzyka żółciowego, zapalenia wyrostka robaczkowego i wrzodziejącego zapalenia jelita grubego. Podstawą rozpoznania jest hodowla bakteryjna z kału osoby zakażonej. Czasem występuje krótki okres nosicielstwa po zachorowaniu. Leczenie farmakologiczne zwykle nie jest potrzebne.

     Inna zatrucia pokarmowe.
Do zakażenia bakteriami Yersinia dochodzi na drodze spożycia wody lub pożywienia (niedogotowanego mięsa wieprzowego, niepasteryzowanego mleka, produktów roślinnych) zanieczyszczonego kałem zarażonych zwierząt. Objawy pojawiają się po kilku-kilkunastu dniach. W około 65% przypadków jest to zapalenie jelita cienkiego i okrężnicy z biegunką, gorączką, bólami brzucha, czasem także z bolesnym parciem na stolec. Zwykle ta postać dotyczy dzieci poniżej 5 roku życia. U starszych dzieci i osób dorosłych częściej występuje tzw. rzekomowyrostkowa postać jersiniozy (ropne zapalenie węzłów chłonnych krezki z gorączką i bólami w prawym dole biodrowym, przypominające zapalenie wyrostka robaczkowego). U części osób występują inne postaci choroby (zmiany stawowe, skórne, zapalenia płuc). Rozpoznanie stawia się na podstawie hodowli bakterii z odpowiednio zajętych tkanek. Postać biegunkowa zwykle przebiega lekko i ustępuje przy leczeniu objawowym. W cięższych przypadkach stosuje się leczenie przeciwbakteryjne.

     Zatrucie pokarmowe laseczką jadu kiełbasianego (Clostridium botulinum). Objawy wywoływane są przez toksynę bakterii, występującą w nieodpowiednio wysterylizowanych konserwach mięsnych, niedopieczonych mięsach i rybach, pozostawionych w temperaturze otoczenia. Pokarm zawierający jad kiełbasiany ma często zapach zjełczałego tłuszczu i zawiera duże ilości gazu, który powoduje wydymanie puszek (bombaż). Objawy kliniczne występują zwykle po18-96 godz. od spożycia pokarmu. Pierwszymi sygnałami zatrucia są zaburzenia wzroku (podwójne widzenie, wzmożone odruchy na światło), następnie opadanie powiek, trudności w przełykaniu i wymowie, ślinotok. Objawy ze strony przewodu pokarmowego często są niewielkie; może wystąpić porażenie perystaltyki jelit, bóle brzucha, zaparcie stolca, wymioty. Gorączka zazwyczaj nie występuje, chory jest przytomny. Następnie dochodzi do porażenia mięśni, także oddechowych. Śmierć następuje na skutek uduszenia lub zatrzymania akcji serca. W razie podejrzenia zatrucia jadem kiełbasianym należy niezwłocznie udać się do szpitala. Niezbędna jest szybka pomoc lekarska.

     Bakteria Bacillus cereus rozwija się w mięsie i mleku, w warzywach i rybach. Powoduje zatrucia pokarmowe dwiema różnymi enterotoksynami (ciepłochwiejną- odpowiedzialną za biegunkę i ciepłostałą- odpowiedzialną za wymioty). Źródłem zakażenia zwykle są potrawy mączne (skrobia sprzyja rozwojowi bakterii)- często gotowany i nieodpowiednio przechowywany ryż, budynie, zupy, warzywa, przyprawy, wyroby garmażeryjne. Objawy zatrucia to zwykle dokuczliwe wymioty występujące w ciągu 1-6 godzin od zakażenia lub biegunka (pojawiająca się nieco później, po 6 godzinach). Powrót do zdrowia następuje szybko.

     Listeria monocytogenes to szeroko rozpowszechniona w środowisku bakteria. U zdrowych osób zwykle nie wywołuje objawów. Za grupy zwiększonego ryzyka zachorowania na listeriozę uważa się kobiety w ciąży i noworodki, a także osoby z obniżoną odpornością i osoby starsze. Drobnoustrój namnaża się w temperaturze od 00 do 500C, a więc również w temperaturze panującej w lodówce. Najczęściej wykrywana jest w mleku, serach, lodach, surowych warzywach, mięsie, rybach. Objawy pojawiają się od 4 godzin do kilku dni po spożyciu zakażonego pokarmu i zwykle przypominają objawy grypy: wysoka gorączka, bóle stawów i mięśni, kaszel, itp. Zakażenie listerią może prowadzić do ciężkich powikłań. W leczeniu stosuje się antybiotyki.

     Jeśli już zachorowaliśmy i zaczynają nam dokuczać dolegliwości żołądkowo-jelitowe należy zareagować jak najszybciej, aby uniknąć konieczności kroplówki. Zaleca się częste picie niewielkich ilości płynów (wody mineralnej, słabej osłodzonej herbaty, soków owocowych). Nawet przy wymiotach lub nudnościach wskazane jest popijanie po 1-2 łykach napoju (czasem powoduje to nawet ustąpienie takich dolegliwości). U dzieci można zastosować tzw. „kroplówkę”, czyli podawanie co pół minuty, co minutę łyżeczki herbaty lub soku (jest to wyczerpujące, ale pozwala uniknąć odwodnienia i co za tym idzie pobytu w szpitalu). Przy obfitej biegunce zwykle konieczne jest podawanie płynów drogą dożylną.
Oprócz uzupełniania płynów możemy zastosować leki, które przyspieszą powrót do równowagi elektrolitowej.
      Węgiel aktywowany (Carbo medicinalis) dzięki swojej dużej powierzchni chłonnej ma zdolność wiązania bakterii, toksyn, gazów jelitowych. Dawkowanie: 10-20 tabletek ¾ razy na dobę. Jest przeciwwskazany przy krwistych biegunkach.
Smecta jest naturalnym glinokrzemianem o dużej lepkości. Poprzez mechanizmy łączenia się ze śluzem żołądka i jelit, wytwarza na ich powierzchni warstwę ochronną. Zaleca się picie rozpuszczonej 1 saszetki 3 razy na dobę.
Albuminian taniny (np. Taninal, Salotanal) ma zdolność inaktywacji większości toksyn bakteryjnych. Ponadto zmniejsza odczyny zapalne, obkurcza naczynia krwionośne, przez co hamuje drobne krwawienia i wysięki w przewodzie pokarmowym. Spowalnia procesy gnicia i fermentacji zachodzące w jelitach. Dawkowanie: 1-4g na dobę.
     Loperamid (Imodium, Stoperan) hamuje perystaltykę jelit i zwiększa zwrotne wchłanianie wody i elektrolitów ze światła jelita. Na początku, jednorazowo, stosuje się  1-2 tabletki (do 4mg), a następnie 1 tabletkę (2mg) po każdym luźnym stolcu. Nie wolno przekroczyć całkowitej dawki 16mg na dobę. Zalecany w późniejszym okresie biegunki.
Gastrolit, Saltoral to preparaty zapobiegające zaburzeniom elektrolitowym. Dawkowanie: rozpuszczona zawartość 2-6 saszetek na dobę.
     Leki przywracające prawidłową florę jelitową (Lakcid, Lacidofil, Trilac). Są to probiotyki lub żywe mikroorganizmy, które mają działanie wielokierunkowe. Zakwaszają środowisko, przez co ograniczają rozwój bakterii patogennych. Stymulują układ odpornościowy i pośrednio zmniejszają stan zapalny, hamują przyleganie bakterii do ściany jelita.
Antybiotyki nie są zalecane w leczeniu biegunek, ponieważ nie skracają czasu zdrowienia, natomiast sprzyjają wystąpieniu nosicielstwa bakterii. Mogą także prowadzić do powikłań w postaci rzekomobłonistego zapalenia jelit lub zespołu hemolityczno-mocznicowego. Wyjątek stanowią biegunki u dzieci poniżej 3 roku życia, u osób z obniżoną odpornością, posocznicą lub czerwonką bakteryjną, które z założenia leczy się antybiotykami.

 

Opracowanie BW