Zakażenie wirusem brodawczaka ludzkiego (HPV) jest najczęstszym na świecie zakażeniem przenoszonym drogą płciową. Do tej pory wykryto ponad 100 typów tego wirusa. Wszystkie osoby prowadzące życie seksualne są narażone na zakażenie którymś z typów wirusa. Przyjmuje się, że ponad 50% wszystkich osób prowadzących aktywność płciową w którymś momencie swojego życia zostaje zakażona wirusem HPV. Zakażenie wirusem jest najbardziej rozpowszechnione wśród młodych osób dorosłych w wieku 18-28 lat. Nie wszystkie typy wirusa są tak samo złośliwe. Tylko około 30 typów HPV wywołuje stany zapalne narządów płciowych i moczowych u człowieka. Typy 6 i 11 (tzw. typy o niskiej onkogenności) odpowiedzialne są w głównej mierze za powstawanie zmian brodawkowatych na skórze, określanych mianem kłykcin kończystych lub brodawek płciowych. Typy HPV 16, 18, 31, 45 są wirusami „wysokiego ryzyka” i zakażenie którymś z nich może prowadzić do rozwoju raka szyjki macicy lub innych nowotworów narządów moczowo-płciowych.
Zakażenie wirusem HPV zachodzi drogą kontaktów płciowych i przebiega bez wyraźnych objawów. Nie obserwuje się gorączki, ani żadnej wysypki. Wirus wnika do organizmu poprzez mikrouszkodzenia naskórka i następnie migruje do komórek. W komórkach możliwe są dwie drogi progresji zakażenia. W pierwszej z nich wirus się namnaża i proliferuje w kierunku powierzchni nabłonka, po czym następuje jego uwalnianie bez zniszczenia i komórek nabłonka. Druga droga polega na integracji materiału genetycznego wirusa z DNA zakażonej komórki i replikują się razem z gnomem właściciela (tym sposobem namnażają się typy bardziej „złośliwe”). Zmiany, które wówczas powstają w nabłonku mają albo charakter zmian brodawczakowatych (wyniosłych) albo zmian cytologicznych (widocznych w mikroskopie pod postacią tzw. koilocytów, czyli charakterystycznie zmienionych komórek). Zmiany takie są obarczone wysokim ryzykiem przekształcenia się w raka inwazyjnego, przy czym sam proces transformacji może trwać od roku do 20 lat.
Większość zakażeń HPV ustępuje samoistnie pod wpływem aktywności układu immunologicznego człowieka w ciągu 2 lat, ale w przypadkach zakażeń wirusami „niskiego ryzyka” (typy 6 lub 11) może dojść do powstania zmian brodawkowatych i tzw. przetrwałego zakażenia, a w przypadkach zakażeń wirusami „wysokiego ryzyka” może dojść do rozwoju raka szyjki macicy.
Kłykciny kończyste są charakterystycznymi brodawkowatymi zmianami w kolorze ciała, pojawiającymi się zwykle kilka tygodni lub miesięcy po kontakcie seksualnym z osobą zakażoną. Najczęściej pojawiają się na zewnętrznych narządach płciowych lub w pobliżu odbytu u kobiet i u mężczyzn. Rzadziej mogą pojawiać się także w pochwie lub na szyjce macicy. Zazwyczaj nie wywołują pieczenia, swędzenia lub bólu Kłykciny kończyste występują bardzo często. Jest nimi obciążone około 1-2 % aktywnych seksualnie osób. W większości przypadków brodawki te występują u młodych osób dorosłych: u kobiet szczyt zachorowań przypada na okres między 20 a 24 rokiem życia, a u mężczyzn między 25 a 29 rokiem życia. W Polsce, w ciągu ostatnich 15 lat, liczba rozpoznanych nowych przypadków kłykcin kończystych wzrosła ponad trzykrotnie. Istnieje możliwość, że brodawki ustąpią samoistnie, bez leczenia. Na ogół jednak mają tendencję do utrzymywania się lub powiększania. W zależności od rozmiaru oraz umiejscowienia istnieje kilka metod leczenia. Lekarz może wybrać specjalną maść lub roztwór przeznaczone do stosowania miejscowego. Niektóre brodawki można usunąć poprzez zamrażanie, elektrokoagulację lub za pomocą lasera. Jeżeli zmiany nie odpowiadają na leczenie, można usunąć je chirurgicznie. Często dochodzi do nawrotu kłykcin po leczeniu. Ich odsetek sięga 90%. Dzieje się tak, ponieważ wirusy HPV, wywołujące zmiany, mogą wciąż być obecne na błonach śluzowych narządów płciowych, a proces gojenia sprzyja aktywacji cyklu życiowego tego wirusa
Ponad 2/3 przypadków raka szyjki macicy spowodowane jest przez typy wirusa HPV 16 i 18.
W skali całego świata rak szyjki macicy jest drugim, co do częstości rakiem, który dotyka kobiety i drugą, co do częstości przyczyną zgonów wśród kobiet z powodu raka.
Najczęściej rak szyjki macicy rozwija się u kobiet pomiędzy 40, a 59 rokiem życia. Globalnie, co roku, notuje się ok. 500 000 nowych zachorowań. W Polsce zapada na ten typ raka ponad 3 600 kobiet rocznie, z czego co roku umiera ok. 2000 – jest to jeden z najwyższych wskaźników w Europie (9,4/100 000).
Do wykrywania zmian w obrębie szyjki macicy, zanim nabiorą one cech nowotworowych służy badanie onkocytologiczne, potocznie zwane cytologią (określane w skali Papannicolau lub Bethesda). Jego stosowanie w znaczący sposób ograniczyło ilość zgonów z powodu raka szyjki macicy po jego wprowadzeniu w latach 50 XX wieku. Natomiast w Polsce, w stosunku do lat 60-tych, liczba zgonów wzrosła prawie dwukrotnie. W Polsce rutynowym cytologicznym badaniom przesiewowym poddaje się jedynie od 20 do 35% Polek w wieku skriningowym (30-59 lat).
Cytologia pozwala na identyfikację zmian spowodowanych przez wirusy HPV. Takie zmiany powstałe z nieprawidłowych komórek na skutek zakażenia wirusem HPV są opisywane jako śródnabłonkowa zmiana nowotworowa (CIN). Rozróżniamy stopnie:
CIN 1 – dysplazja małego stopnia, w stopniu tym opisywane są również brodawki narządów moczowo- płciowych
CIN 2 – dysplazja średniego stopnia (uszkodzenie szyjki macicy znacznego stopnia)
CIN 3 – dysplazja dużego stopnia (stan przedrakowy)
Pomimo, że stany przedrakowe CIN spowodowane przez wirusy HPV mogą ustąpić bez potrzeby leczenia, to prawdopodobieństwo progresji nowotworowej jest tym wyższe im zmiany te są większe (CIN 2/3). Badanie cytologiczne nie jest specyficzne dla wirusów HPV. Czułość tej metody jest szacowana na około 80%, co oznacza, że u 1 kobiety na 10 może dojść do przeoczenia zmian, podczas gdy w rzeczywistości one istnieją – jednakże regularne badania przesiewowe pomagają w unikaniu i weryfikacji takich sytuacji.
Innym badaniem jest test molekularny (badanie na obecność DNA wirusa), który pozwala na identyfikację zakażenia wirusem HPV w sposób bardziej wiarygodny. Jest on jednak drogi i trudniej dostępny (wymaga specjalistycznego sprzętu) i w związku z tym nie nadaje się do stosowania w rutynowej kontroli.
Zmiany przedrakowe i wczesny rak nie powodują bólu, czy też innych objawów, dlatego też szczególnie ważne jest prowadzenie cytologicznych badań przesiewowych, aby wykryć zmiany przedrakowe lub raka we wczesnym stadium, które pozwoli na najbardziej efektywne wyniki leczenia. W miarę jak dochodzi do rozwoju choroby, pojawiają się niepokojące objawy jak: nietypowe krwawienie z pochwy (pomiędzy regularnymi krwawieniami miesięcznymi, po stosunku, prysznicu lub badaniu ginekologicznym, krwawienie po menopauzie), krwawienia miesięczne, które trwają dłużej i są bardziej obfite niż zwykle, obfite upławy z pochwy, ból w podbrzuszu, ból podczas stosunku.
Istnieje wiele metod leczenia zmian rakowych i przedrakowych w obrębie szyjki macicy. W każdym przypadku wybór najbardziej odpowiedniej metody zależy od decyzji kobiety i jej lekarza prowadzącego.
Rak przedinwazyjny (Stadium 0 – Carcinoma in Situ – stadium, w którym proces nowotworowy ograniczony jest jedynie do nabłonka i nie przekracza błony podstawnej) może być leczony za pomocą:
- chirurgii laserowej
- kriochirurgii.
- pętli elektrycznej (LEEP)
- chirurgicznej konizacji (usunięcia fragmentu tkanki szyjki macicy w kształcie stożka).
Stadium inwazyjne (Stadia 1- 4 – kiedy rak przekracza błonę podstawną nabłonka i nacieka głębsze tkanki szyjki macicy a także narządy sąsiadujące z macicą. W tych stadiach możliwe są następujące metody leczenia:
- radioterapia przy użyciu wysokich dawek promieniowania
- chemioterapia
- histerektomia (całkowite usunięcie macicy), która może być przeprowadzona na dwa sposoby w zależności od zaawansowania raka:
a) prosta histerektomia - usunięcie zmiany nowotworowej, szyjki macicy i trzonu macicy
b) radykalna histerektomia – usunięcie szyjki i trzonu macicy, części pochwy i okolicznych węzłów chłonnych.
Zapobieganie rozwojowi raka to przede wszystkim regularne wykonywanie badań przesiewowych u kobiet za pomocą badania cytologicznego, które powinno być wykonywane corocznie, od momentu rozpoczęcia współżycia. Badania dowodzą, że wykonanie przez kobietę badania cytologicznego przynajmniej raz w życiu, obniża ryzyko zachorowania na raka szyjki macicy o 40%.
Niektóre typy wirusa brodawczaka ludzkiego (HPV), oprócz raka szyjki macicy, mogą wywołać raka pochwy, sromu, odbytu i inne konsekwencje.
Rak pochwy należy do rzadkości. W Polsce rocznie notuje się ok. 100 zachorowań. Większość przypadków raka pochwy nie pojawia się nagle. Rozwijają się one przez wiele lat i przy regularnych kontrolach ginekologicznych mogą być szybko rozpoznane i prawidłowo leczone.
Rak sromu jest rakiem części zewnętrznych żeńskich narządów płciowych. Występuje on znacznie częściej niż rak pochwy. Polskie statystyki odnotowują rocznie ponad 400 zachorowań, ale ponad połowa z tych kobiet umiera. Dzieje się tek z powodu późnego rozpoznawania zmian, co związane jest z brakiem kontroli ginekologicznej. Wcześnie wykryty rak sromu jest w dużym stopniu uleczalny. Jeszcze częściej na sromie występują różne stany przedrakowe wywołane przez HPV16 i 18.
Rak odbytu występuje w końcowej części jelita grubego, w kanale odbytu lub na zewnątrz na skórze w okolicy odbytu. Występuje on zarówno u kobiet, jak i u mężczyzn i jest stosunkowo rzadki. W Polsce rak odbytu jest przyczyną śmierci ponad 800 osób każdego roku [2].
Innym następstwem zakażenia HPV jest rzadko występujące schorzenie, nazywane nawracającą brodawczakowatością układu oddechowego (recurrent respiratory papillomatosis, RRP). RRP występuje zazwyczaj w przypadku, gdy u rodzącej drogami naturalnymi kobiety występują na narządach płciowych kłykciny kończyste wywołane przez HPV typu 6 i 11. RRP najczęściej rozpoznawana jest u dzieci poniżej 5 roku życia i jest przyczyną łagodnych zmian (brodawczaków), rozwijających się w krtani i gardle. Narośla takie są przyczyną chrypki i trudności w oddychaniu. Są trudno wyleczalne
Poza tym, pewne rodzaje wirusa HPV (zwłaszcza HPV 16 i HPV 18) mogą również być przyczyną raka jamy ustnej, czy gardła u osób dorosłych.
Od niedawna istnieje na polskim rynku szczepionka poliwalentna (wieloważna- działająca na więcej niż jeden szczep wirusa), która chroni przez zmianami dysplastycznymi i rakiem szyjki macicy spowodowanymi infekcją wywołaną przez najczęściej występujące patogenne typy HPV: 6, 11, 16, 18. Jest ona oparta na niezakaźnych białkowych fragmentach wirusa, które mają zdolność indukowania wytwarzania przeciwciał. Profilaktycznie szczepione nią powinny być dziewczynki, które jeszcze nie rozpoczęły aktywności seksualnej. Nie szczepi się kobiet powyżej 26 roku życia. Aby uzyskać odporność konieczny jest cykl trzech szczepień (druga dawka w dwa miesiące po pierwszym szczepieniu, a ostatnia po sześciu miesiącach). Szczepionka nie ma działania leczniczego, a jedynie zapobiegawcze i chroni tylko przed infekcjami wywoływanymi przez cztery konkretne typy (czyli możliwe jest zakażenie innymi typami wirusa), co oznacza, że nawet kobiety zaczepione nie są zwolnione z wykonywania regularnych badań ginekologicznych. W planach jest wprowadzenie tej szczepionki jako szczepionki obowiązkowej dla całej populacji dziewczynek (wiek, w którym wykonywane będą szczepienia to około 9-10 rok życia), a następnie szczepienie chłopców (ponieważ oni również ulegają zakażeniom wirusem HPV i w trakcie stosunków seksualnych zarażają swoje partnerki).
Ryzyko zakażenia wirusami HPV można ograniczyć, zarówno dla mężczyzn jak i dla kobiet, poprzez ograniczenie liczby partnerów seksualnych. Prawidłowe używanie prezerwatyw również redukuje ryzyko zakażenia wirusami HPV, chociaż nie chroni ona przed zakażeniem w 100%. Jedyną, efektywną w 100% metodą uniknięcia zakażenia wirusem HPV jest unikanie kontaktów seksualnych z osobami zakażonymi, ale należy pamiętać o tym, że zakażenie wirusami HPV często przebiega bezobjawowo, tak więc nie można w sposób całkowicie pewny stwierdzić czy dana osoba jest zdrowa.
Opracowanie BW (wykorzystano materiały portalu www.hpv.pl)
Czytaj także:
Wszelkie prawa zastrzeżone. Copyright © 2002-2010 Informed - Internetowa Informacja Medyczna
Komentarze