zapamiętaj mnie
Jesteś niezalogowany, załóż konto jeśli go nie posiadasz, lub przypomnij hasło

Informed - Internetowa Informacja Medyczna

Alternative content

Wyszukiwarka artykułów:

Rozwój funkcji nerwowych, czyli jak dziecko odbiera świat. 24-04-2016

Zadaniem układu nerwowego jest odbieranie i przekształcanie dopływających doń różnorodnych bodźców. W przebiegu rozwoju następuje stopniowe doskonalenie tej czynności tzn. zwiększanie się liczby informacji, które układ nerwowy potrafi odebrać i przekształcić. Wiąże się to ze stopniowym jego dojrzewaniem strukturalnym i czynnościowym. Tempo tego dojrzewania jest uzależnione od czynników wrodzonych, ale jest również w znacznym stopniu modyfikowane poprzez środowisko. Wzajemne współdziałanie tych elementów decyduje o prawidłowym rozwoju czynności nerwowych człowieka.


Przy omawianiu zjawisk rozwojowych używa się określenia – postępująca encefalizacja. We wczesnym bowiem okresie rozwoju człowieka, głównie w okresie niemowlęcym, występuje wiele reakcji, których później, w warunkach prawidłowych, już się nie obserwuje, ponieważ pierwotne wrodzone mechanizmy odruchowe zostają zastąpione reakcjami dojrzałymi, z nadrzędną i integracyjną rolą kory mózgowej. Wiąże się to ze stopniowym dojrzewaniem układu nerwowego, m.in. z mielinizacją kolejnych włókien nerwowych i dojrzewaniem komórek nerwowych.
Przy charakterystyce rozwoju posługuje się także określeniem głowowo-ogonowy kierunek rozwoju. Oznacza to, że w toku ontogenezy najszybciej rozwijają się funkcje wzroku, słuchu, potem funkcje kończyn górnych, a niejako na końcu funkcje kończyn dolnych (dlatego dziecko najpierw widzi i słyszy, a rozwój chodzenia rozwija się stosunkowo późno).

 

Noworodek, z różnych fizjologicznych względów, nie potrafi przyjmować innej pozycji niż leżąca. W ciągu pierwszego roku życia przechodzi kolejne stadia rozwoju czynności ruchowych, poprzez podpieranie się, raczkowanie, do prawidłowego chodu. Dalsze lata rozwoju stanowią już tylko doskonalenie umiejętności utrzymywania pozycji stojącej.

 

W okresie niemowlęcym używa się specjalnego sformułowania „rozwój psychoruchowy”, ponieważ cechą charakterystyczną tego okresu jest ścisłe zespolenie rozwoju procesów poznawczych, mowy, uczuć, a nawet kontaktów społecznych, z rozwojem funkcji ruchowych. Rozwój ruchowy dziecka w najwcześniejszych fazach rozwoju zależy od istnienia dwóch grup czynności odruchowych: odruchów postawy (zapewniających prawidłowe ułożenie ciała) i odruchów prostowania (służące uzyskaniu i utrzymaniu pozycji pionowej). Odruchy postawy są wrodzone i utrzymują się do około 6 miesiąca życia. Odruchy postawy kształtują się mniej więcej po 6 miesiącu życia i trwają do końca pierwszego roku życia dziecka. Obie grupy czynności odruchowych są niezbędne dla wykształcenia fazy przejściowej, jaką jest czworonożność, a także stanowią bazę wyjściową do przyjęcia postawy stojącej. Szczególnego znaczenia w tym okresie nabierają także odruchy równowagi, pojawiające się około 6-8 miesiąca życia i zanikające między 18 a 24 miesiącem życia.


Pionizacja dziecka ma swój charakterystyczny wzorzec ruchowy. Jest on odmienny od wzorca ruchowego osoby dorosłej, co uwarunkowane jest wpływem wymienionych powyżej odruchów prostowania, które powodują, że leżące na plecach 8 -9-miesięczne niemowlę, gdy chce wstać lub usiąść, obraca się najpierw na brzuch, przyjmuje pozycję „na czworaka”, z niej przechodzi do pozycji klęczącej, a potem do pozycji siedzącej lub stojącej. W okresie noworodkowym ustawienie kończyn dziecka zmienia się zależnie od sposobu jego ułożenia. W pozycji na brzuchu dziecko podkurcza i przywodzi swoje kończyny, a ułożone na plecach rozluźnia to przywiedzenie. Około 2-4 miesiąca życia każdemu zwrotowi głowy dziecka na bok towarzyszy wyprost kończyn, w których kierunku zostaje odwrócona twarz, natomiast kończyny, w kierunku których odwraca się potylica zostają zgięte.

 

Około 4 miesiąca życia, kiedy dziecko leży na brzuchu, można dostrzec, że ruch unoszenia głowy z podłoża jest skojarzony z ruchem kończyn, z których górne zostają wyprostowane, a dolne zgięte. Do około 6 miesiąca życia skręt głowy noworodka powoduje następczy zwrot w tym kierunku całego ciała. Po tym okresie, skręt ciała dziecka w takiej sytuacji przyjmuje charakter „śrubowy”. Składa się na niego obrót barków, któremu towarzyszy wyprost i odwiedzenie kończyny górnej przeciwnej strony ciała w stosunku do kierunku obrotu, po czym po dokonaniu skrętu następuje skręt miednicy (kolejność reakcji może być odwrócona- najpierw skręt miednicy, a potem skręt barków). Kolejno, pod wpływem stymulacji błędników, ujawniają się odruchy bardziej skomplikowane, będące jakby sumą odruchów prostych. Są to m.in. odruch Landaua (położenie dziecka na ręce twarzą w dół spowoduje łukowate wygięcie dziecka z jednoczesnym uniesieniem główki i nóżek, tzw. „kołyska”), reakcja gotowości do skoku i reakcja spadochronowa. Zdolność wytworzenia powyższych reakcji odruchowych jest potem wykorzystywana w nauce samodzielnego siedzenia i stania, chroni dziecko przed urazem głowy, gdy pada. W dalszym życiu ten obronny wyprost kończyn zostaje zastąpiony przez bardziej złożone reakcje równowagi, jednak nigdy całkowicie nie wygasa. Równocześnie z rozwojem reakcji prostowania zaczynają się ujawniać reakcje równowagi. Są one wyrazem współdziałania ze sobą kory mózgowej i móżdżku. Ich obecność można prześledzić w dowolnej pozycji, gdy ciało dziecka jest wytrącane z równowagi przez pochylenie podłoża, na którym się znajduje, popchnięcie lub pociągnięcie dziecka w jakimś kierunku. Pojawią się wtedy korekcyjne ruchy głowy, kończyn i tułowia, których celem jest zapobieżenie utracie równowagi. Wraz z doskonaleniem reakcji równoważnych dziecko nabywa coraz większej sprawności i koordynacji ruchowej. Uczy się stać na jednej nodze, skakać na niej i uzyskuje te umiejętności, które decydują o specyfice ruchowej człowieka.

 

Dziecko przychodzi na świat z pełnym wyposażeniem „czuciowym” Zakończenia czuciowe skóry, zwłaszcza wrażliwe na ciepło, są u noworodka rozłożone gęściej niż u osoby dorosłej, co przy niewielkiej grubości zewnętrznych warstw skóry czyni ją szczególnie wrażliwą na wszelkie bodźce. Rekcje czuciowe pojawiają się w rozwoju bardzo wcześnie. Miejscem najwcześniejszego rozwoju tych reakcji jest twarz, zwłaszcza okolica ust. Oddziaływanie różnymi bodźcami czuciowymi, dotykowymi, bólowymi, cieplnymi wyzwala reakcje obronne. Najwcześniej ujawniającym się typem reakcji obronnej są odruchy cofania (ucieczki) o charakterze tonicznym (zwiększenie napięcia). Około 2 miesiąca życia pojawiają się reakcje, polegające na ruchach kończyn, doprowadzających do efektu usunięcia niepożądanego bodźca. W tym też okresie pojawiają się pierwsze próby obrony za pomocą drapania. Najwcześniej dotyczy to powiek (2 miesiąc życia), ucha (4-6 miesiąc życia), okolic nosa (7-12 miesiąc życia). Bodźce dotykowe, zwłaszcza bólowe, wywołują też głośny płacz dziecka, co zazwyczaj stanowi skuteczną ochronę przed ewentualnymi urazami.

 

Czas występowania reakcji w odpowiedzi na działanie bodźca czuciowego jest noworodka i młodego niemowlęcia dłuższy niż u osoby dorosłej. Wynika to z niepełnej mielinizacji włókien nerwowych i osiąga normę człowieka dorosłego pomiędzy 3 a 5 rokiem życia. Zdolność do różnicowania bodźców dotykowych, tzw. czucie dyskryminacji (czyli rozróżnienia odczuć z dwóch oddalonych od siebie punktów dotykowych), dla dzieci 6-8 letnich jest gorsza się od tej zdolności u osób dorosłych w obrębie policzków palców, ale znacznie lepsza w obrębie przedramienia i barku. Można przypuszczać, że różnice te są wyrazem doskonalenia się czynności czuciowych palców w ciągu życia osobniczego. Czucie dyskryminacji, podobnie jak rozpoznawanie kształtów przedmiotów, ich masy i rozmiarów, jest traktowane jako „złożona” funkcja czuciowa i jest efektem rozwoju funkcji czuciowych kory mózgowej. Prawidłowy rozwój czynności czuciowych i kontakt na tej drodze stanowią bardzo istotny element prawidłowego rozwoju dziecka. Pierwszymi objawami tej czynności jest zabawa własnym ciałem (chwytanie własnych palców, wkładanie ich do ust, zabawa nóżkami), jaką obserwujemy u niemowląt. Od możliwości poznawczych tego okresu i dalszych lat życia zależy późniejszy prawidłowy rozwój funkcji kinestetycznych.

 

W chwili urodzenia dziecko ma również dobrze rozwinięty zmysł smaku. Podanie substancji o słodkim smaku wyzwala zazwyczaj akt ssania. Substancje smakowe gorzkie czy kwaśne wyzwalają reakcje obronne- zaciskanie ust, odwracanie głowy. Stężenie substancji smakowych musi być jednak większe od stężenia, jakie wywołuje podobne reakcje u dzieci starszych czy dorosłych.

 

Narząd wzroku pod względem struktury i rozmiaru jest już dobrze wykształcony w momencie urodzenia. Rozwój siatkówki i mielinizacja nerwu wzrokowego są prawie zakończone. Tęczówka (w okresie niemowlęctwa i u rasy białej) nie zawiera prawie zupełnie barwnika, stąd charakterystyczna dla każdego noworodka i młodego niemowlęcia niebieskość oczu. Źrenice noworodka są zazwyczaj węższe. Stopniowo jednak poszerzają się, osiągając około 12 roku życia ostateczne rozmiary. Częstotliwość ruchów powiek jest mniejsza niż u dorosłego. W okresie noworodkowym ruchy powiek są niezsynchronizowane. Często więc można zaobserwować, że dziecko ma jedno oko otwarte, a drugie zamknięte. Znaczna dojrzałość układu wzrokowego pozwala na odbieranie przez człowieka bodźców świetlnych już w chwili urodzenia. U noworodka można zaobserwować silne zaciskanie powiek przy bodźcach świetlnych. Przy użyciu silniejszego źródła światła może temu towarzyszyć odchylenie łowy do tyłu. Odruchy te (oczno-powiekowy i oczno-karkowy) służą do orientacyjnej oceny wzroku u noworodka. Inną metodą pozwalającą na ocenę widzenia u noworodka i młodego niemowlęcia jest wyzwalanie oczopląsu optokinetycznego.

 

Do celów tych stosuje się walce, pomalowane w podłużne pasy, o kontrastowych barwach, które obraca się przed oczami dziecka. Począwszy od 4 roku życia staje się możliwa ocena ostrości wzroku za pomocą tablic optycznych (z namalowanymi tzw. optotypami, rączkami lub widełkami). Umiejętność odwzorowania przez dziecko kierunku ustawienia pokazywanej figury za pomocą własnej ręki pozwala na ocenę ostrości wzroku. Zdolność precepcji wzrokowej noworodka i małego niemowlęcia jest jednak ograniczona przez zachodzący dopiero rozwój zdolności koncentracji i wodzenia gałkami ocznymi. Wprawdzie reakcje te mogą być zaobserwowane już bezpośrednio po urodzeniu, ale ruchy gałek ocznych w tym najwcześniejszym okresie są ze sobą nieskoordynowane, a ruchy wodzenia słabo wykształcone. Tym tłumaczy się występujący w pierwszych tygodniach życia zez, a także brak płynności ruchów gałek ocznych, które składają się z drobnych pojedynczych ruchów. W miarę rozwoju dziecka, od mniej więcej 3 miesiąca życia, rozwija się widzenie dwuoczne. Staje się wtedy możliwe odbieranie widzenia obrazu przez dziecko w sposób panoramiczny i przestrzenny. Umiejętność ta, cechująca człowieka, rozwija się i ugruntowuje przez wiele lat. Przyjmuje się, zę jest ona zakończona całkowicie dopiero około 8-10 roku życia.

 

Zaburzenia dwuocznego widzenia prowadzą do wystąpienia zeza. Zjawisko percepcji bodźców wzrokowych jest także uzależnione id refrakcji. Stosunkowo krótka oś oka dziecka jest przyczyną nadwzroczności. Nadwzroczność stopniowo zmniejszając się, zanika w wieku około 3 lat. Odruch źrenic na światło jest u noworodka znacznie słabszy. Jego pełny rozwój następuje dopiero około 3 roku życia. Percepcja bodźców świetlnych, obecna od urodzenia u dzieci donoszonych, może być nieobecna u wcześniaków. Prawidłowy rozwój analizy i syntezy wzrokowej (zachodzący w obrębie kory mózgowej), powiązany z rozwojem funkcji innych analizatorów, ma decydujące znaczenie dla rozwoju umysłowego dziecka.

 

Narząd słuchu, w chwili urodzenia, jest wykształcony w dostatecznym stopniu, aby spełniać swoje zadania. Dziecko od urodzenia jest zdolne do odbierania bodźców dźwiękowych, ale zdolność analizy słuchowej rozwija się stopniowo, tak że dopiero w 2 miesiącu życia można zaobserwować pewną wybiórczość reakcji na bodźce słuchowe, świadczącą o rozwoju reakcji odruchowo-warunkowej. Najwcześniej taką reakcję można uzyskać na dźwięk głosu ludzkiego. Prawidłowy rozwój czynności słuchowych jest warunkiem prawidłowego rozwoju mowy u dziecka. Dlatego u wszystkich dzieci, u których rozwój mowy ulega zaburzeniu, należy dokonać oceny słuchu.

 

Orientacyjna ocena słuchu jest możliwa już w okresie noworodkowym (od kilku lat w Polsce przeprowadzana jest już na oddziałach noworodkowych, w kilkanaście godzin po urodzeniu). U niemowląt, począwszy od 6 miesiąca życia do oceny słuchu można wykorzystać dźwięki z otoczenia oraz tzw. zabawki szmerowe. Prawidłową reakcją na te dźwięki jest zwrot głowy w kierunku źródła dźwięku. W dzieci w wieku przedszkolnym do oceny słuchu używa się tzw. mowy szeptanej. Posługując się szeptem z odległości 3-4 metrów, poleca się dziecku, żeby pokazywało w książeczce określone obrazki. Przy czym badający musi stać tak, żeby dziecko nie widziało jego ust. Badanie słuchu z użyciem audiometru jest możliwe do przeprowadzenia u dzieci powyżej 4 roku życia. Szczególnie trudna jest ocena słuchu u dzieci z zaburzeniami i opóźnieniem rozwoju psychoruchowego. Brak reakcji na bodziec może bowiem wynikać z zaburzeń słuchu jak i braku zainteresowania bodźcem dźwiękowym.

 

Pierwsze lata rozwoju dziecka mają wpływ na całe jego późniejsze życie. Prawidłowy odbiór zróżnicowanych bodźców dźwiękowych, dotykowych, wzrokowych przez niemowlę a później dziecko wpływa stymulująco na rozwój psychoruchowy, pozwala mu przystosowywać się do otoczenia i nabywać nowe umiejętności. To właśnie rodzice lub opiekunowie są w stanie najszybciej zaobserwować, że dziecko zachowuje się „dziwnie” lub w jakiś inny sposób jego zachowanie wzbudza niepokój. Wszelkie wątpliwości, co do rozwoju dziecka należy jak najszybciej skonsultować z lekarzem, aby młody człowiek miał zapewnioną szansę harmonijnego i niezakłóconego rozwoju.


                                                                                  Opracowanie: BW

Komentarze