PSYCHOTERAPIA ? czym jest, kiedy się ją stosuje, kto może ją prowadzić?01-01-1970

PSYCHOTERAPIA – czym jest, kiedy się ją stosuje, kto może ją prowadzić?

Czym jest psychoterapia?
Psychoterapia jest dziedziną opartą na naukowych podstawach: psychologii, medycyny, socjologii, antropologii, pedagogiki, biologii i innych. Dlatego nie jest obecnie tylko dziedziną psychologii czy psychiatrii. Psychoterapia prowadzi do zmian w procesach psychicznych w konsekwencji działań psychoterapeutów i środowiska terapeutycznego.
Psychoterapia może być prowadzona w warunkach spotkań indywidualnych – zazwyczaj jeden raz w tygodniu, lub w ramach terapii grupowej (8-10 pacjentów, 2 psychoterapeutów).
Jednym z niezwykle istotnych czynników leczących w psychoterapii są oddziaływania psychospołeczne, a skuteczność psychoterapii zależna będzie w największym stopniu od indywidualnych zakłóceń przeżywania pacjentów i powodów ich wystąpienia.
Techniki, jakimi się posługuje psychoterapeuta („dialog terapeutyczny” , „analiza genogramu”, hipnoza, psychodrama), oraz przebieg terapii w warunkach spotkań indywidualnych, czy grupowych nie decydują o skuteczności leczenia. Istotne są natomiast: kierunek i treść samej psychoterapii. Wspomniane oddziaływania psychospołeczne pobudzają procesy psychiczne, toczące się w umyśle pacjenta i nadają im określony kierunek - w ten sposób leczenie dokonuje się u pacjenta w konsekwencji własnej, nieraz trudnej aktywności. W tym zakresie psychoterapia najbardziej różni się od innych rodzajów leczenia. Psychoterapeuta nie może więc realizować celu terapii sam – niezbędna jest aktywna współpraca pacjenta, bo to on – jego motywacja i determinacja – stanowią o efektywności i postępie psychoterapii.
W konsekwencji psychoterapii dochodzi do urealniania samooceny, poszerzania wiedzy o sobie i dostrzegania swoich potencjalnych możliwości, a w wyniku terapii grupowej - doświadczenia ponownego przeżycia procesów socjalizacji.

Kiedy stosować psychoterapię?
Zakłada się w psychoterapii, że zaburzenia funkcjonowania pacjentów decydujących się na psychoterapię w konsekwencji np. lęku, smutku bez przyczyny, myśli natrętnych itp. wiążą się z zaburzonym sposobem postrzeganie i przeżywania. Przyczyn zaburzeń przeżywania może być tak wiele jak wielu jest pacjentów. U jednych przyczyną dolegliwości psychicznych i somatycznych są błędne schematy poznawcze, uniemożliwiające trafne spostrzeganie i ocenę sytuacji, u innych – powodujące napięcie konflikty między sprzecznymi przeżyciami, u kolejnych – brak umiejętności radzenia sobie z realnymi okolicznościami życiowymi. Istotne jest, że powodują one zaburzenie funkcjonowania na płaszczyźnie poznawczej, afektywnej (emocjonalnej), interpersonalnej i kontroli impulsów.

Kto może leczyć psychoterapią?
Psychoterapia może być prowadzona zarówno przez lekarzy, psychologów, pielęgniarki, jednak pod warunkiem dodatkowego, specjalistycznego wykształcenia w zakresie sposobów poznawania istoty zaburzeń i zasad korektywnego oddziaływania (specjalizacja w psychiatrii, czy psychologii klinicznej nie jest równoznaczna z kompetencjami w zakresie psychoterapii).
Psychoterapeuta przechodzi długie szkolenie podyplomowe i własną psychoterapię dzięki którym staje się narzędziem w pracy z pacjentem, instrumentem, który wymaga jednak regularnego strojenia. Prowadzona psychoterapia powinna być poddawana superwizji, która jest częścią samego leczenia. Superwizja jest niejako „nadzorem” terapii i czuwaniem psychoterapeuty posiadającego uprawnienia superwizora nad „czystym dźwiękiem gry” samego psychoterapeuty jako „instrumentu” psychoterapii.

Kierunki psychoterapii.
Psychoterapia nie jest jednolitą. Zastosowanie jednego z wielu kierunków zależne jest od rodzaju zaburzeń i przyczyn ich powstania.
Aktualnie zwraca się uwagę, że teorie psychoterapii, które są jedynie opisami procesów psychicznych i mechanizmów powstawania zaburzeń oraz propozycjami ich korygowania, mogą jedynie dostarczać wskazówek, pomocnych w poszukiwaniu indywidualnych przyczyn zaburzenia.
Zależnie od kierunku psychoterapii – inny może być cel leczenia: zmiana myślenia, zmiana przeżywania, usunięcie objawów czy głębsza zmiana.
Główne kierunki teoretyczne, z którymi mogą spotkać się pacjenci to:
• Podejście psychoanalityczne
• Podejście behawioralno-poznawcze
• Podejście humanistyczno-egzystencjalne
• Podejście systemowe
Psychoanaliza wyjaśnia mechanizmy powstawania zaburzeń neurotycznych. Odwołuje się do nieświadomych konfliktów wewnętrznych między poziomami psychicznymi nazwanymi przez Freuda id, ego, superego, uruchamiających mechanizmy obronne. Głównymi celami terapii są uświadamianie nieświadomych myśli i emocji oraz usuwanie mechanizmów obronnych poprzez ich interpretowanie.

Podejście behawioralno-poznawcze.
Terapia behawioralna objawy psychopatologiczne pacjenta traktuje jako nieprzystosowawcze - jako zachowania nabyte w procesie uczenia się. Podczas terapii psychoterapeuta identyfikuje sposób kształtowania się nieprzystosowawczego nawyku oraz powstające sekwencje: „bodziec - nawyk dezadaptacyjny”, wyjaśnia pacjentowi mechanizmy powstawania jego nieprawidłowych nawyków, proponuje określone procedury terapeutyczne i wyjaśnia mechanizm ich działania.
Terapia poznawcza zakłada, że zaburzenia powstają w rezultacie procesu uczenia się. Niewłaściwy sposób percepcji i interpretacji zdarzeń przez pacjenta doprowadza do powstania jego dezadaptacyjnych zachowań. Terapia poznawcza nastawiona jest na usuwanie zaburzeń myślenia, uczy rozpoznawania dysfunkcjonalnego sposobu myślenia i jego eliminowania, uczy pacjenta identyfikować schematy poznawcze, tkwiące u podstaw irracjonalnych myśli. Psychoterapeuta wskazuje, że między zdarzeniami, w jakich pacjent uczestniczy a jego emocjami i zachowaniami pośredniczy sposób interpretacji zdarzeń składających się na tę interpretację oraz że stały, automatyczny sposób interpretacji zdarzeń powinien być traktowany wyłącznie jako hipoteza, którą trzeba weryfikować empirycznie.
Terapie humanistyczno-egzystencjalne zakładają, że zaburzenia pacjenta powstają w dzieciństwie, gdy rodzice nie stwarzają mu dogodnych do rozwoju warunków wychowawczych. Przez to człowiek w życiu dorosłym może działać destruktywnie, nieefektywnie, przeżywać napięcia itp. Celem terapii humanistyczno-egzystencjalnej jest wytworzenie zaufania między terapeutą a pacjentem, stworzenie pacjentowi możliwości sprzyjającego rozwoju, wyzwolenie sił leczniczych tkwiących w pacjencie, aby mógł zrozumieć własny problem i wprowadzić konstruktywne zmiany w życie.
W terapii systemowej zwraca się uwagę, że należy zwrócić uwagę na mechanizm sprzężeń zwrotnych, funkcjonujących w systemach społecznych, których pacjent jest członkiem. Symptom chorobowy zgłaszającego się na terapię członka rodziny traktuje się jako przejaw dysfunkcjonalności całego systemu rodzinnego. Celem terapii jest obserwowanie patogennych wzorów komunikowania się w rodzinie oraz wprowadzenie nowych reguł komunikowania się w systemie rodzinnym, zmiana struktury rodziny (pozycji, jaką zajmują poszczególni członkowie), określenie granic między podsystemami rodziny.

Czym NIE jest psychoterapia?
Psychoterapią nie jest pomaganie zdrowym w uzyskiwaniu zadowolenia z siebie, „treningi” zwiększające sprawność pracowników pomoc w sytuacjach kryzysowych, w sytuacjach zmęczenia i zagubienia się w życiu wypełnionym pogonią za sukcesem, poradnictwo w biznesie i zarządzaniu czy w jakiejkolwiek innej sytuacji, w której potrzebna jest rada eksperta. Prowadzą one do chwilowego usunięcia powodów bezradności, udzielenia wsparcia, wskazania sposobu działania i umożliwienia dalszego samodzielnego radzenia sobie w przyszłości.
Pomoc psychospołeczna jest "pomaganiem" - tam gdzie nie ma zdefiniowanej choroby ani zaburzenia, ale jednak pacjent potrzebuje wsparcia. Pomoc psychospołeczna różni się od psychoterapii rodzajem relacji i sposobem ich aktywności (pomagający w pomocy psychospołecznej odpowiada za zadanie, ten któremu udzielana jest pomoc może pozostać bierny). Pomoc psychospołeczna odwołuje się jednak do teorii nie mających większego związku z wiedzą o zaburzeniach zdrowia, psychoterapia opiera się z kolei głównie na wiedzy o zaburzeniach które są przedmiotem leczenia.
Pomoc psychospołeczna potrzebna pacjentom często sprowadza się do zmniejszania lęku, związanego z zagrożeniem chorobą i zabiegami leczniczymi. Czasem polega ona na zmniejszaniu przeżywanej samotności, partnerskim towarzyszeniu choremu.
Pomoc psychospołeczna ma znacznie szersze zastosowanie w medycynie niż psychoterapia, która jest wskazana jedynie w niektórych rodzajach zaburzeń zdrowia.

Warto nie kojarzyć psychoterapii jedynie ze specjalizacją z psychiatrii, czy psychologii klinicznej, ale wieloletnim szkoleniem, koniecznie kontynuowanym podczas prowadzenie psychoterapii pacjentów. Warto również pamiętać, że sięganie po psychoterapię pozwala na wybór – również intuicyjny, samego psychoterapeuty i że jest ona metodą terapii o szeroko uznanej już skuteczności.

Zachęcam do sięgnięcia po pozycję:
Jerzy Aleksandrowicz Psychoterapia Poradnik dla pacjentów. Wydawnictwo Uniwersytetu Jagiellońskiego 2004 (ISBN: 83-233-1890-5)

Dr n med. Donata Kurpas